منتظر

تاریخچه انترنت در ایران
نویسنده : ابوالحسن اصفهانی - ساعت ٩:۳۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/٧/۱٩
 

ب یا همان WWW که مخفف World Wide Web (به فارسی: تار جهان‌گستر) میباشد توسط آزمایشگاه اروپایی فیزیک ذرات Cern بخاطر نیاز آنها به دسترسی مرتب‌تر و آسان‌تر به اطلـاعات موجود روی اینترنت ابداع گشت.
در این روش اطلـاعات به صورت مستنداتی صفحه‌ای بر روی شبکه اینترنت قرار می‌گیرند و بوسیله یک مرورگر وب قابل مشاهده هستند و همـ اکنون کارکردهای بسیاری دارند.
مقدمه 2

تاریخچه اینترنت در ایران

سال 1371: تعداد کمی از دانشگاه‌های ایران، از جمله دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه گیلـان، توسط مرکز تحقیقات فیزیک نظری و از طریق پروتکل UUCP به اینترنت وصل می‌شوند تا با دنیای خارج ایمیل رد و بدل کنند.
سال 1372: در سال 1372 هجری شمسی ایران نیز به شبکه اینترنت پیوست. نخستین رایانه‌ای که در ایران به اینترنت متصل شد مرکز تحقیقات فیزیک نظری در ایران بود. در حال حاضر نیز این مرکز یکی از مرکزهای خدمات اینترنت در ایران است.مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات،‌ بعنوان تنها نهاد ثبت اسامی قلمرو [ir.] در ایران به رسمیت شناخته میشود. این قلمرو مشخّصه تعیین شده برای هویّت ایران در فضای اینترنت است.
سال 1373: مؤسسه ندا رایانه تأسیس میشود. پس از راه‌اندازی اوّلین بولتن بورد (BBS)، در عرض یک سال نیز اوّلین وب سایت ایرانی داخل ایران را راه‌اندازی میکند. همچنین، این مؤسسه روزنامه همشهری را به زبان فارسی در اینترنت منتشر میکند، که این اوّلین روزنامه رسمی ایرانی در وب محسوب میشود. در همین سال بدنبال اتصال به اینترنت از طریق ماهواره کانادائی کد ویژن (Cadvision)، مؤسسه ندا رایانه فعالیت بازرگانی خود را بعنوان اوّلین شرکت خدمات سرویس اینترنتی (ISP) آغاز می‌کند.
سال 1374: مجلس ایران تأسیس شرکت امور ارتباطات دیتا تحت نظر شرکت مخابرات ایران را تصویب می‌کند و مسؤلیت توسعه خدمات دیتا در سطح کشور را بطور انحصاری در اختیار آن شرکت قرار می‌دهد.
سال 1377: پروژه یونیکد در ایران با قرارداد شورای عالی انفورماتیک و همکاری بنیاد دانش و هنر واقع در انگلستان و با نظارت و مدیریت فنّی دانشگاه صنعتی شریف تحت عنوان (فارسی وب) آغاز می‌شود. هدف پروژه اینست که با گنجاندن کامل و جامع الفبای فارسی در استاندارد یونیکد، نشر فارسی در کامپیوتر، مخصوصاً اینترنت و وب، استاندارد شود و اصولـاً مشکل قلمـ (فونت)‌های غیر استاندارد موجود در نرمـ افزارهای ایرانی حل شود.


خبر گزاری

راه اندازی خبرگزاری ها در ایران پیشینه ای 70 ساله دارد و از این رو کشورمان را می توان از جمله ملل پیشرو در جهان سوم در این زمینه دانست که تجربیات طولانی را پشت سر گذاشته است.
خبرگزاری پارس، نخستین آژانس خبری در ایران است که در سال 1313 توسط وزارت امور خارجه و در جایگاه یک مرکز خبری ملی و رسمی تاسیس شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1360 نام خبرگزاری فارس به خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران " ایرنا " تغییر یافت. این خبرگزاری منبع رسمی و مورد استناد مطبوعات داخلی و خبرگزاری های بین المللی به شمار می رود.
واحد مرکزی خبر از دیگر خبرگزاری های نسبتا قدیمی ایران محسوب می شود که سابقه ای بیش از 30 سال را یدک می کشد. این سازمان خبری دی 1350با عنوان خبرگزاری رادیو و تلویزیون ملی ایران کار خود را آغاز کرد و سپس در سال 1355با گروه تحقیق ادغام شد و تشکیلات واحد مرکزی خبر به وجود آمد. واحد مرکزی خبر بیشتر به تغذیه بخش های خبری رادیو و تلویزیون پرداخته و اخبار آن در سطح رسانه های مکتوب با برد بسیار کمی رو به روست.
در آذر سال 1378 خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا پا به میدان گذاشت و پس از مدتی به یکه تازی ایرنا پایان داد و توانست جایگاه مناسبی در عرصه خبری کشور برای خود دست و پا کند.
پس از راه اندازی ایسنا ، تب راه اندازی خبرگزاری در ایران بالا گرفت به طوری که اکنون نزدیک به 23 خبرگزاری در کشور ایجاد شده و یا در حال راه اندازی است.
فارس، مهر، میراث، ایپنا، شانا، پانا، موج، قسط، سینا، ایکنا، شبستان و ... که مهمترین ویژگی ها این خبرگزاری ها و اشتراک آنها به جز دو خبرگزاری قدیمی انتشار اخبار بر روی اینترنت است

خبرگزاری چیست؟
خبرگزاری ها رکن اساسی در فرایند خبر رسانی و محور مباحث مربوط به مقوله تخصصی تولید خبر به شمار می روند. در سال های اخیر، گسترش موسسه ها و پایگاه های اینترنتی که خود را «خبرگزاری» معرفی می کنند، باز شناخت مفهوم، سازمان و طرز کار خبرگزاری ها را ضروری کرده است. به نظر می رسد که چنین شناختی می تواند در ایجاد نگرش حرفه ای به مقوله تولید خبر موثر واقع شود.
از نظر لغوی، واژه «خبرگزاری» یک اسم مرکب است که از دو بخش عربی و فارسی تشکیل شده و معنای آن «ابلاغ و رسانیدن خبر»، «اطلاع وگزارش دادن خبر» و       «عمل خبرگزار»  است.
دهخدا در فرهنگ لغت خود بین خبرگزاری و خبرگزار تفاوت قائل می شود و خبرگزاری را «عمل مخبر» و خبرگزار را «مخبر» می نامد و می نویسد : «خبرگزاری، عمل فراهم آوردن خبر و در اختیار منابع پخش چون رادیو، روزنامه یا اداره ای گذاردن است که خبرها را به دست می آورد و منتشر می کند.»
به نوشته کتاب شناسنامه خبر خبرگزاری جهان، علت آن که در این تعریف، خبرگزاری ، منبع خبری «رادیو» و «روزنامه» تلقی شده است، فراگیر نشدن دیگر وسایل ارتباط جمعی به خصوص تلویزیون در زمان دهخدا بوده  است.
دکتر معین در فرهنگ خود در تعریف خبرگزاری می نویسد : «خبرگزاری، اداره و موسسه ای است که خبرها را کسب و منتشر می کند.» 
در فرهنگ عمید نیز آمده است : «‌خبرگزاری اداره یا بنگاهی است که خبرهای دنیا را با وسایل مختلف جمع آوری می کند و برای روزنامه ها و سایر موسسات            می فرستد.»
این فرهنگ لغت ، خبرگزار را کسی معرفی می کند که : « خبرهای روز را برای روزنامه ها یا موسسه های خبری جمع آوری می کند و می فرستد.»
کتاب شناسنامه خبرگزاری جهان ، تعریف معین را کلی و تا حدودی مبهم و فاقد مرزبندی روشن بین خبرگزاری و دیگر موسسات خبری و اطلاع رسانی می داند اما می افزاید که در فرهنگ عمید تا حدودی این مرز روشن شده  است.
«گیتا علی آبادی» نویسنده این کتاب می گوید : «کار خبرگزاری تولید خبر خام است تا مطبوعات و رادیو و تلویزیون از آنها استفاده کنند. چیزی که باعث رونق یک خبرگزاری می شود، این است که اخبار را دست اول و بی واسطه تهیه کند و در اختیار      رسانه ها قرار دهد. خبرگزاری ها تهیه کننده مطالب خبری، سوابق، جزئیات خبر یا حتی مقالات توام با تفسیر و تحلیل هستند و از این رو بسیاری از نشریات به خصوص روزنامه ها برای دریافت اطلاعات می توانند  مشترک خبرگزاری ها شوند.»
محمد تقی روغنی ها مدرس خبر نیز وظیفه خبرگزاری را کسب، پردازش و انتشار اخبار و اطلاعات می داند.
فریدون صدیقی روزنامه نگار و مدرس روزنامه نگاری هم می گوید : «کار اصلی خبرگزاری ها این است که با نگاه فرا سیستمی به تولید خبر، گزارش، عکس و گفتگو بپردازند تا مطبوعات و رادیو و تلویزیون از آنها استفاده کنند. خبرگزاری به کسب اطلاعات می پردازد و تجزیه و تحلیل و تفسیر آنها را به عهده جراید می گذارد.»
دکتر یونس شکرخواه ، استاد ارتباطات نیز می گوید : «خبرگزاری به مفهوم کلاسیک آن یک سازمان تخصصی محلی، ملی و بین المللی برای گرد آوری و توزیع خبر است که ماموریت تولید و توزیع خبر برای روزنامه ها ، مجلات و سازمان های رادیویی و تلویزیونی را بر عهده دارد. خبرگزاری ها منابع اولیه هستند و برای منابع ثانویه (روزنامه ها ، مجلات و ...) خبر تولید می کنند. آنها تولید کننده مواد خام خبری هستند و پردازشگر اخبار دیگران محسوب نمی شوند.» 
این چهار کارشناس نسبت به لغت نامه های فارسی، تعاریف امروزی تر و روشن تری داده اند که  تفکیک جایگاه خبرگزاری از سایر موسسات خبری، تاکید بر تولید خبر و توزیع آن به عنوان وظیفه اصلی خبرگزاری و تلقی شدن همه وسایل ارتباط جمعی به عنوان مخاطبان خبرگزاری از مشخصه های آن است.
البته امروزه خبرگزاری ها از اینترنت نیز برای ارائه اخبار خود ارسال می کنند که این امر، بازتعریف مخاطبان خبرگزاری ها را ضروری کرده است.
شکرخواه می گوید : «در سال‌هایی که اینترنت وجود نداشت خبرگزاری‌ها خبرها را به صورت رول خبری و در کاغذ به خبرنگاران و روزنامه‌ها ارسال می‌کردند اما بعد از اینکه خبرگزاری‌ ها صاحب سایت شدند باند محدود آن ‌ها از روزنامه‌نگاران و روزنامه‌ها روی باند پهن تری قرار گرفت و خود خبرگزاری ‌ها صاحب خواننده شدند و حتی طراحی نیز برای آن‌ ها مهم شد، بنابر این رفتار خبرگزاری‌ ها به رفتار رسانه ‌های جمعی نزدیک‌تر شد.»
دکتر نمکدوست تهرانی پژوهشگر، روزنامه‌نگار و سردبیر خبرگزاری میراث فرهنگی نیز می گوید : «خبرگزاری‌ها قبلاً وقتی بر روی تلکس بودند، خبرها را تنها برای مشترکانشان می‌فرستادند، اما الان خبرگزاری‌های ما خبر خود را هم برای " متخصص" و هم برای "مصرف‌کننده نهایی" تولید می‌کنند. این تحولی‌است که امروز اتفاق افتاده‌است.»
بیژن نفیسی روزنامه نگار و مدرس روزنامه نگاری نیز می گوید : «در شرایط کنونی، مخاطب خبرگزاری ها را هم مردم عادی و هم رسانه ها تشکیل می دهند. خبرگزاری ها روی سایت های خبری اخبار و مطالبی را ارسال می کنند که مردم عادی می توانند از آن استفاده کنند اما یک سری مشترک مانند روزنامه ها هم هستند که دقیقا روی سایت جداگانه ای اخبار خبرگزاری را دریافت می کنند که با شیوه استفاده از روی سایت های اینترنتی فرق دارد.»
وی همچنین با توجه به گسترش فن آوری های ارتباطی و تعدد موسساتی که خود را خبرگزاری می نامند بر لزوم ارائه تعریفی جدید از خبرگزاری تاکید می کند و         می گوید: «تعریف هایی که در گذشته داشتیم با توجه به تعداد بسیار محدود خبرگزاری ها بود ولی در حال حاضر شرایط تکنیکی ، شرایط ویژه ای را فراهم کرده است و در تعریفی که می خواهیم دوباره از خبرگزاری داشته باشیم باید هم نگاه نرم افزاری به مسئله داشته باشیم و هم نگاه سخت افزاری.»
نفیسی می افزاید : «شاید وجود بخش سخت افزاری است که این انگیزه را در سازمان های مختلف ایجاد کرده که می شود یک خبرگزاری درست کرد اما این گونه نیست زیرا در کنار امکانات سخت افزاری که سرمایه گذاری زیادی هم می خواهد باید نیروی لازم را هم داشته باشیم زیرا اصل کار خبرگزاری بر پوشش خبری و تلاشی استوار است که از نظر اطلاع رسانی برایش ارزش قائلیم و در نتیجه این طور نیست که به سادگی سازمانی بتواند تشکیلات خبری راه بیندازد.»
وی می گوید: «تشکیل یک خبرگزاری منوط به شرایطی از جمله تشکیلات سازمانی ، تخصصی کردن کار و تربیت نیروی ماهر است.»
دکتر نعیم بدیعی از مولفان کتاب روزنامه نگاری نوین نیز در تشریح ویژگی های یک خبرگزاری می گوید : «خبرگزاری موفق، سازمانی است که به صحت و درستی خبر، جامعیت و کامل بودن خبر و گرد آوری عکس و تصاویر مناسب همت گمارد و از امکانات و پرسنل مجرب استفاده بهینه کند و اطلاعات خود را در اختیار رسانه ها قرار دهد.»
وی می افزاید : «هر جایی که خود را خبرگزاری می نامد باید از ویژگی هایی برخوردار باشد، نخست نیروی مجرب و امکانات در خور توجهی داشته باشد که برای تولید خبر نیاز است؛ خبرگزاری باید خبر دست اول تولید کند که مستلزم برنامه ریزی دقیق و تربیت نیرو است.»
روغنی ها هم معتقد است که : «خبرگزاری باید زیر ساخت هایی داشته باشد و امکان کسب اطلاعات و اخبار از منابع مختلف برایش فراهم باشد.»
علاوه بر تعاریف و ویژگی های که روزنامه نگاران و کارشناسان ارتباطات برای خبرگزاری ذکر می کنند، ماده 2 آئین نامه تاسیس و نحوه فعالیت و نظارت بر خبرگزاری های غیر دولتی مصوب 25/2/1384 خبرگزاری ها را مجاز می داند در   زمینه های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی نسبت به جمع آوری، پردازش و انتشار خبر، تحلیل، مصاحبه و گزارش در قالب نوشتار، صدا و تصویر در حوزه های داخلی و خارجی فعالیت کند.
بر اساس دایره المعارف بریتانیکا، «خبرگزاری، سازمانی است که گزارش های خبری را برای روزنامه ها، نشریات، ایستگاه های رادیو تلویزیونی و کاربران دیگر تهیه می کند اما نمی تواند اخبار را برای مشترکان خود چاپ و منتشر کند.»
در کتاب Journalism today نیز آمده است : «خبرگزاری، سازمانی  است که خبرها را از سراسر جهان تهیه و در قبال نگارش و انتشار آن حق الزحمه می گیرد.»
به نوشته کتاب وسایل جمعی؛ مقدمه ای بر ارتباطات نوین، «خبرگزاری، سازمانی است که مطالب خبری را جمع آوری،  آن ها را در شکل مناسب تهیه می کند و از طریق سیم یا ماهواره به روزنامه ها و ایستگاه های رادیو - تلویزیونی سراسر کشورهایی که برای این خدمات، پول می پردازند، می فرستد.»
کتاب شناسنامه خبرگزاری های جهان که این تعاریف را نقل کرده است، تعریف اخیر را «تا حدودی کامل ترین تعریف» از خبرگزاری می داند.
طبق تعریف دانشنامه آزاد ویکی پدیا :«خبرگزاری، سازمانی متشکل از روزنامه نگاران است که گزارش های خبری مورد نیاز روزنامه ها، مجلات و رادیو و تلویزیون را تامین می کند و با واژه های چونwire services , news services شناخته می شود.
همچنین بنا به تعریف سایت WordNet : «خبرگزاری، سازمانی است که گزارش های خبری را برای روزنامه جمع آوری و آن ها را به صورت الکترونیکی توزیع می کند و با واژه هایی چون press agency , wire service , press association شناخته          می شوند.                
انواع خبرگزاری
خبرگزاری ها را می توان از نظر نوع مالکیت، عرضه خدمات خبری و حوزه فعالیت و پوشش خبری دسته بندی کرد. برخی، مهمترین عامل تمایز خبرگزاری ها را  ساختار مالکیت آنها می دانند و درباره فعالیت ها و خدمات خبرگزاری ها نیز بر مبنای شکل مالکیت آنها قضاوت می کنند که بنابر این، خبرگزاری ها به سه گروه تقسیم         می شوند :
* خبرگزاری های خصوصی، با مالکیت یک فرد یا سازمان
* تعاونی با مالکیت گروهی از سازمان های رسانه ای
* خبرگزاری های دولتی
خبرگزاری ها از نظر عرضه خدمات خبری نیز به سه گروه تقسیم می شوند :
* خبرگزاری هایی که اخبار خود را به فروش می رسانند. مانند : رویترز
* خبرگزاری هایی که به صورت مشترک از روزنامه هایی تشکیل شده اند که مقالات خبری خود را با یکدیگر سهیم می شوند. مانند : آسوشیتدپرس
* خبرگزاری های تجاری که از سازمان های خاصی برای انعکاس اخبار آنها مبالغی دریافت می کنند. مانند : خبرگزاری RP
خبرگزاری ها را از نظر حوزه فعالیت و پوشش خبری هم تقسیم بندی می کنند:
* خبرگزاری های جهانی که گرد آورنده و منتشر کننده خبرها در سراسر جهان هستند. مانند : فرانس پرس
* خبرگزاری های ملی که کار توزیع خبرها را در داخل یک کشور و نیز انتشار خبرهای داخلی برای خارج از کشور را به عهده دارند.
* خبرگزاری هایی که از چند سازمان خبری چند ملیتی تشکیل می شوند و به مبادله اطلاعات و اخبار می پردازند.
پیدایش خبرگزاری ها
" بارون رو چیلد " بانکدار مشهور انگلیسی در سال 1815 از طریق اطلاعاتی که یک سوار از منطقه جنگ واترلو به لندن آورد، بورس لندن را دستخوش تحول کرد. او ابتدا به سرعت، شروع به فروش کرد. شاید هر کس بر این باور بود که ولینگتون، ناپلئون را شکست داده است اما در این میان فقط روچیلد بود که نتیجه را می دانست. اضطرابی که در بازار تجارت پدید آمد، باعث شد تا قیمت اوراق کاهش یابد، پس روچیلد شروع به خرید و جمع آوری سهام کرد، آن هم هر سهم یک پنی.
پس از وقفه ای، اخبار رسمی پیروزی ولینگتون به لندن رسید، اما دیگر برای سهام داران دیر بود چرا که آنها سهام خود را فروخته بودند و روچیلد دارایی خود را از به هزار برابر افزایش داده بود، فقط به دلیل این که " اولین خبر را دریافت کرده بود. "
بدین ترتیب دریافت خبر آن هم در حداقل زمان ممکن ، اهمیت یافت.
پیش از اختراع تلگراف ، اخبار به صورت دهان به دهان از طریق نامه و روزنامه ها به کندی انتقال می یافت. اولین خطوط تلگرافی در اروپا در سال 1845 شروع به کار کرد و به سرعت گسترش یافت و به ماورای بحار رسید. ارسال پیام های الکتریکی از طریق تلگراف و مورس راه را برای مبادله سریع تر اطلاعات فراهم کرد. با استفاده از این وسایل و رشد روزنامه ها بازار اخبار داغ تر شد و منجر به پدید آمدن خبرگزاری ها شد. تلگراف الکتریکی وسیله پیشرفت خبرگزاری ها را در اواسط قرن نوزدهم فراهم آورد و  سال ها بعد، شیوه ارسال خبر از تلگراف تغییر یافت و خبرگزاری ها از ابزارهای جدید ارتباطی استفاده کردند.
سابقه تاسیس خبرگزاری ها در جهان به بیش از 150 سال پیش باز می گردد.پنج خبرگزاری بزرگ جهان ( رویتر ، آسوشیتدپرس ، یونایتدپرس ، فرانس پرس و تاس ) که بازار ارسال خبر را در دنیا زیر سلطه دارند، ابتدا با خبرهای مربوط به بورس و بازار سهام کار خود را آغاز کردند و سپس با فروش اخبار سیاسی ، فرهنگی و نظامی دایره اطلاع رسانی را توسعه دادند.
در سال 1835 " چالز آگوست هاواس " نخستین آژانس خبری جهان را در در فرانسه پایه گذاری کرد. هاواس ، انحصار دولتی ارسال اخبار از طریق تلگراف نوری را در فرانسه در اختیار داشت.
در سال 1849 " برنارد وولف " کارمند خبرگزاری هاواس و ناشر روزنامه برلین، خبرگزاری وولف را تاسیس کرد. وولف، نخستین خبرگزاری بود که برای جمع آوری و ارسال اخبار از تلگراف الکتریکی استفاده کرد.
" رویتر " آژانس خبری دیگری بود که از دل خبرگزاری هاواس و با تاسیس یک دفتر تجاری در سال 1849 متولد شد. " ژولیوس رویتر " از کارکنان پایه گذار هاواس در سال 1851 خبرگزاری خود را به صورت رسمی در لندن افتتاح کرد. تخصص این خبرگزاری بر بورس مالی و مبادله اخبار بود.
در سال 1859 این سه خبرگزاری، موافقتنامه ای میان خود امضا کردند و با تاکید بر مبادله اخبار در سراسر جهان نخستین کارتل خبری را ایجاد کردند. در آن سوی      آب های اقیانوس اطلس ، آمریکایی ها نیز بیکار ننشسته و در واقع اختراع تلگراف مورس پایه گذار انقلابی در عرصه ارتباطات در منطقه آمریکای شمالی شد.
نخستین تاثیر این انقلاب ، آغاز بکار شش روزنامه در شهر نیویورک بود. آنها برای پوشش خبری جنگ مکزیک و همچنین دریافت اخبار اروپا در ماه مه 1848 با هم شریک شدند که ثمره آن تاسیس خبرگزاری آسوشیتدپرس بود که به سرعت بدل به یکی از غول های خبری دنیا شد.
در دهه های بعد خبرگزاری ها ی بزرگ دیگری در جهان پا به صحنه گذاشتند که از مهم ترین آنها می توان به یونایتدپرس اینترنشنال و تاس اشاره کرد. پس از سال 1945 که تب جنگ جهانی فروکش کرد و نظم نوین تازه ای از خاکستر جنگ سر بر آورد ، دولت - ملت های تازه استقلال یافته به تاسیس آژانس های خبری ملی خود اقدام کردند و تعداد آژانس های خبری به  100 خبرگزاری رسید.
در ایران
راه اندازی خبرگزاری ها در ایران پیشینه ای 70 ساله دارد و از این رو کشورمان را  می توان از جمله ملل پیشرو در جهان سوم در این زمینه دانست که تجربیات طولانی را پشت سر گذاشته است.
خبرگزاری پارس، نخستین آژانس خبری در ایران است که در سال 1313 توسط وزارت امور خارجه و در جایگاه یک مرکز خبری ملی و رسمی تاسیس شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1360 نام خبرگزاری فارس به خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران " ایرنا " تغییر یافت. این خبرگزاری منبع رسمی و مورد استناد مطبوعات داخلی و خبرگزاری های بین المللی به شمار می رود.
واحد مرکزی خبر از دیگر خبرگزاری های نسبتا قدیمی ایران محسوب می شود که سابقه ای بیش از 30 سال را یدک می کشد. این سازمان خبری دی 1350با عنوان خبرگزاری رادیو و تلویزیون ملی ایران کار خود را آغاز کرد و سپس در سال 1355با گروه تحقیق ادغام شد و تشکیلات واحد مرکزی خبر به وجود آمد. واحد مرکزی خبر بیشتر به تغذیه بخش های خبری رادیو و تلویزیون پرداخته و اخبار آن در سطح    رسانه های مکتوب با برد بسیار کمی رو به روست.
در آذر سال 1378 خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا پا به میدان گذاشت و پس از مدتی به یکه تازی ایرنا پایان داد و توانست جایگاه مناسبی در عرصه خبری کشور برای خود دست و پا کند.
پس از راه اندازی ایسنا ، تب راه اندازی خبرگزاری در ایران بالا گرفت به طوری که اکنون نزدیک به 23 خبرگزاری در کشور ایجاد شده و یا در حال راه اندازی است.
فارس،  مهر، میراث، ایپنا، شانا، پانا، موج، قسط، سینا، ایکنا، شبستان و ... که مهمترین ویژگی ها این خبرگزاری ها و اشتراک آنها به جز دو خبرگزاری قدیمی انتشار اخبار بر روی اینترنت است.
طرز کار خبرگزاری ها
بیشتر خبرها به ویژه خبرهای خارجی که مطبوعات و سایر رسانه هـای خبری  استفاده می  کنند از طریق خبرگزاری ها دریافت می شود، زیرا اغلب این رسانه ها دفتر نمایندگی یا خبرنگار متخصص در خارج از کشور ندارند و مشکلات مالی و فنی نیز این امکان را به آنها نمی دهد.
خبرگزاری بین المللی و خبرگزاری مهم دیگر در تمام ساعات شبانه روز مشغول فعالیت هستند و اخبار بی شماری را که از خبرنگاران خود در سراسر جهان دریافت می کنند برای روزنامه ها، رادیو - تلویزیون ها و سایر موسسات خبری ارسال       می کنند و آنها  را در جریان رویدادها قرار می دهند.
این نوع اخبار در گذشته در اصطلاح مطبوعات " اخبار تلگرافی " ‌نامیده می شدند و مطبوعات آنها را  بررسی و با توجه به علاقه مخاطبان با سبک خاص منتشر          می کردند، اما در سال های اخیر با پیدایش اینترنت و استفاده روزافزون خبرگزاری ها از این پدیده، آنها هم به مشترکان خود از جمله مطبوعات خبر داده و هم از طریق سایت های اینترنتی به کاربران امکان مشاهده اخبار خود را می دهند.
خبرگزاری ها اگر در گذشته اخبا ر خام را در اختیار مطبوعات می گذاشتند تا پس از پردازش منتشر شود امروزه سعی می کنند خبر را به شکل نهایی آن منتشر کنند زیرا با کمک اینترنت می توانند با مخاطبان نهایی خود در ارتباط باشند.
با گسترش فن آوری های نوین ارتباطی، شیوه دریافت اخبار خبرگزاری ها و کار بر روی این اخبار دگرگون شده است. در روزگاران قدیم ، اخبار با سرعت 66 کلمه در دقیقه به وسیله دستگاه گیرنده ( ماشین تله تایپ که در ایران به تلکس مشهور است ) تق تق کنان تایپ می شدند، اما امروزه این سرعت ده ها برابر شده است و تق تق نیز به گوش نمی رسد زیرا کامپیوتر خبرگزاری ها با کامپیوتر سایر رسانه های خبری صحبت می کند.
خبرگزاری ها که برای دیگر رسانه ها منبع اطلاعاتی بسیار اساسی هستند به روشنی پی برده اند که مطالب خود را از نظر اعلام و تشریح رویدادها باید به شکلی جذاب و کاربردی منتشر کنند.
علاوه بر این، خبرگزاری ها به شدت با یکدیگر رقابت می کنند. آنها با ثبت لحظه به لحظه وقایع، کاملا مراقبند که در رابطه با چه تعداد از اخبار نخستین مخابره کننده بوده اند، در هر دقیقه چند دقیقه پیش بوده اند و چه تعداد روزنامه اخبار آنها را درج کرده است. از این زاویه آنها واقعا در هر دقیقه با یک ضرب الاجل تازه رو به رو هستند. خبرگزاری ها به جد می کوشند تا مشترکان خود را کاملا گوش به زنگ اخبار در دست مخابره و در انتظار اخبار مکمل نگه دارند.
خبرنگاران خبرگزاری ها به محض اطلاع از وقوع یک رویداد خیلی مهم، ابتدا در یک خبر سریع 3 تا 5 کلمه ای به نام Flash که به فارسی می توان آن را " فوری " با
" برق آسا  " نامید به خبرگیران هشدار می دهند و بعد جریان بسیار مختصر واقعه را مخابره می کنند و سپس با کسب آگاهی های بیشتر اطلاعات تکمیلی را ارسال می دارند و بالاخره با وقوف به چگونگی کامل واقعه و اطمینان قاطع نسبت به آن جریان مشروح و مفصل را مخابره می کنند.
همانگونه که گفته شد، خبرگزاری ها برای جلب بیشتر مشترکان خود از واژه اعلام خبر Flash استفاده می کنند. روزنامه نگاران وقتی که با این واژه بر روی تلکس مواجه می شوند، حواسشان را کاملا جمع می کنند زیرا که این واژه برای آنها یک مفهوم خاص دارد و آن این که : یک خبر مهم در راه است.
واژه فوری Urgent نیز همین کارکرد را دارد، منتها طولانی تر از Flash است و عناصر خبری و اطلاعات بیشتری نسبت به آن دارد. در گذشته، اخبار مهم در چند دقیقه یا حتی بلافاصله با یک ضمیمه Add و احتمالا شامل یک یا دو پاراگراف دنبال می شد. ضمیمه نیز گاه با عنوان بولتن Bulletin  و بیشتر با عنوان فوری مشخص می شد. همراه با ارسال توضیحات بیشتر ضمایم بیشتری نیز ارسال می شد. در واقع خبرگزاری ها  لید، اضافات و تغییرات را ارسال می کردند. هر چند خبرگزاری ها به کمک دستور العمل های راهنما نحوه ادغام مطالب را به وضوح مشخص می کردند اما این امر موجب کندی ومکث در روند کار روزنامه ها می شد. امروزه خبرگزاری ها عمل تدوین را به روش الکترونیکی انجام می دهند و در پی هر تغییر متن جدید و کاملی را  ارسال می کنند. خبرگزاری ها گیرندگان خبر را از تغییرات مطلع می کنند. برای مثال اطلاع می دهند که این متن نهایی حاوی 5 سطر جدید در پاراگراف اول است گاه آنها برای تصحیح فقط یک نام یا برای تغییر یک فاکت متن نهایی را مجددا به طور کامل برای شما مخابره می کنند. البته خبرگزاری ها به علت نگرانی از ارتکاب اشتباه توسط ویراستاری که با دهها لید ضمیمه اصلاحیه و تغییر دست و پنجه نرم می کنند به روش جدید ارائه پیاپی متون روی اوردند نگرانی آنها نیز بی مورد نبود زیرا اشتباهات متعددی به وقوع می پیوست.
خبرگزاری ها همچنین بولتن روزانه (Bulletin) را هم در بین خبرهای خود مخابره   می کنند. در این بولتن خلاصه خبرهای مهم داده می شود که بعضا برای رسانه ها با همان صورت قابل استفاده و درج است. بولتن نیز برای رسانه های همگانی جاذبه دارد چرا که هم به وقت کم برای مطالعه نیاز دارد و هم حاوی مطالب محورهای کلیدی رویدادهاست.
خبرگزاری های بزرگ همواره در لابه لای مطالب روزانه خود یک باجه  ارائه می کنند که در واقع فهرستی از مهمترین اخباری است که خبرگزاری در مدت زمان معینی مخابره کرده است یا قرار است که در طول روز مخابره کند. چرا خبرگزاری ها این باجه را دایر می کنند؟ عمده ترین دلیل آن این است که مشترکین انها بدانند که امروز کدام خبرها عمده هستند یا در مدت معینی در ساعت های گذشته کدام اخبار مهم ارائه شده اند. وقتی که مشترکین که در واقع حکم مخاطب را برای خبرگزاری ها دارند باید بدانند که با چه خبرهایی سر و کار دارند در گزینش اخبار و ارزیابی آنها با دقت و در عین حال سهولت بیشتری عمل کنند.
خبرگزاری ها از اوقات راکد بی بهره نیستند. کمتر حادثه مهم و قابل گزارشی در ساعات نیمه شب تا بامداد روی می دهد. در این ساعات آرام، خبرگزاریها متن های طولانی مربوط به گزارش های در دست اقدام خود را برای استفاده در بعد مخابره    می کنند. ماهیت و زمان مجاز استفاده از این متون به وضوح در ابتدا و انتهای متن درج می شود. اگر خبری را که همه باید برای پنج شنبه نگه دارند روزنامه نگاری روز چهارشنبه منتشر کنید نمره منفی در پرونده او منظور می شود. این متون معمولا در ساعات کاری فشرده یعنی از 6 بامداد تا ظهر و از 6 بعد از ظهر تا نیمه شب مخابره نمی شوند.
علاوه بر این ها، در مورد برخی وقایع مهم و پر پیچ و خم ، خبرنگاران عناصر و عوامل مختلف و جزئیات خبری متعددی را که بتدریج بدست آمده است جمع آوری می کنند و پس از تصحیح و تنظیم دقیق همه را با هم ترکیب می کنند و به صورت مطلب خبری واحد ارسال می دارند. بدین طریق جریان واقعه را که در مراحل قبلی ضمن خبرهای گوناگون گزارش داده می شود حالت پراکندگی خود را از دست می دهد و در یک گزارش تشریحی تجانس و هماهنگی پیدا می کند.
بدین ترتیب روزنامه نگاری که تلکس را برای انتخاب خبر می بیند اگر فرصت خواندن همه مطالب را نداشته باشد می تواند از باجه، بولتن، اعلام خبر و ... هر  آنچه را که می خواهد بگیرد.
نوشتن برای خبرگزاری ها
نوشتن خبر برای خبرگزاری ها ساده تر از خبرنویسی برای سایر رسانه هاست که هر کدام بر اساس ویژگی های ارتباطی خود مخاطب را هدف گرفته اند زیرا خبرگزاری ها در این حالت حلقه واسط بین رویدادها و رسانه های خبری هستند و در حقیقت گزارش های خود را برای متخصصانی می فرستند که باید به گونه ای دیگر عمل کنند اما اگر قرار باشد خبرگزاری ها اینترنتی باشند، دیگر خبرنویسی برای آنها به همان سادگی قبل نخواهد بود و خبرگزاری ها باید تابع نوع دیگری از روزنامه نگاری نیز باشند.
در اینجا نگاه ما همان نگاه سنتی به خبرگزاری هاست و معتقدیم که با وجود همه دگرگونی ها در شیوه ها و ابداعات، طرز کار و خبرنویسی در خبرگزاری ها ثابت مانده است.
دکتر یونس شکرخواه می گوید : «در سال‌هایی که اینترنت وجود نداشت خبرگزاری‌ها خبرها را به صورت رول خبری و در کاغذ به خبرنگاران و روزنامه‌ها ارسال می‌کردند اما بعد از اینکه خبرگزاری‌ها صاحب سایت شدند باند محدود آن‌ها از روزنامه‌نگاران و روزنامه‌ها روی باند پهن تری قرار گرفت و خود خبرگزاری‌ها صاحب خواننده شدند و حتی طراحی نیز برای آن‌ها مهم شد، بنابراین رفتار خبرگزاری‌ها به رفتار رسانه‌های جمعی نزدیک ‌تر شد و این رسانه ‌ها در بعضی از اوقات نیز رسانه‌های نوشتاری را عقب گذاشته و آمیزه‌ای از اخبار هارد، سافت و briefs را استفاده کردند و در این حالت است که موضوع سبک به یک موضوع کلیدی تبدیل شد...»

تأملی بر کتاب «روزنامه نگاری پس از اینترنت» اثر یانیک استین



۱) «اینترنت وسیله جدیدی برای انتقال اطلاعات نیست؛ پایان نوعی از روزنامه نگاری است که تاکنون وجود داشته است. مطبوعات نیز فصل جدیدی از تاریخ خود را آغاز نکرده است، بلکه تاریخ دیگری تحت نظام اینترنت آغاز شده است.»


این چیزی است که در اولین صفحات کتاب «مطبوعات بدون گوتنبرگ» می خوانیم که یکی از نویسندگان آن برونو پاتینو، روزنامه نگار مشهور فرانسوی و تئوریسین برجسته علوم سیاسی است که تا سال ۲۰۰۸ رئیس هفته نامه لوموند اینتراکتیو بود. او که تحت تأثیر اندیشه مک لوهان است، روزنامه نگاری امروزی را زیر سایه سنگین اینترنت و قدرت تکنولوژی اطلاعاتی توصیف می کند.

آیا براستی اینترنت ناقوس تزلزل روزنامه نگاری سنتی را به صدا درآورده است و پایان تاریخ مطبوعات مکتوب را اعلام می کند؟

۲) به تازگی انتشارات گزیده کار «جام جم» در راستای ارائه آثاری در حوزه روزنامه نگاری و ترجمه و نشر کتاب هایی در زمینه علوم ارتباطات، اثری منتشر کرده با عنوان «روزنامه نگاری پس از اینترنت» اثر یانیک استین که به قلم مینوخانی به فارسی برگردانده شده است.

این کتاب حاصل رساله دکتری مؤلف است که در سال ۲۰۰۶ در گرونوبل فرانسه دفاع شد و با نوع رویکردی انجام گرفته که امروزه معروف به «مکتب گرونوبل در علوم ارتباطات» است. استین با شیوه تحقیق مونوگرافیک فضایی برای مخاطب ایجاد می کند که هر کس بتواند جایگاه خود را در آن به دست آورد و از سوی دیگر نظریه های خود را با توجه به حوزه «علوم اجتماعی» مفهوم پردازی می کند.
تحقیق او در هفت فصل تنظیم و تدوین شده است که این فصول چنین عنوان گرفته اند؛
۱) کارگزاران «خارج از رسانه» اطلاعات آنلاین
۲) مطبوعات آنلاین: داستانی تازه
۳) مشاغل اطلاعات و روزنامه نگاری
۴) روزنامه نگاری تحت سلطه
۵) سطحی شدن روزنامه نگاری
۶) تحت سلطه بازاریابی
۷) فرهنگ جدیدی در شغل.

داده هایی که در این تحقیق ارائه می شود، براساس تحقیقات میدانی استوار است که در فاصله بیش از دوسال، بین سال های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۵ انجام شده است.

۵۰ مصاحبه ای که با روزنامه نگاران انجام شده است، محور اصلی این تحقیق را شکل می دهد. در بین جمعیت مورد هدف، روزنامه نگاران وب، سردبیران، وب مسترها و مسئولان انتشاراتی حضور دارند که در دل گروه گسترده ای قرار می گیرند که آنها را «فعالان اطلاعات آنلاین» می نامیم.

در واقع هدف این تحقیق، نگاهی به پدیده «روزنامه نگاری آنلاین» است تا شاخصه هایی برای جامعه شناسی و تاریخ روزنامه نگاری آنلاین ارائه دهد.



۳) با ظهور اینترنت، فرصتی برای دیجیتالی شدن صدا، تصویر و متن به وجود آمد. در زمانی که جامعه دیجیتالی می شد، اینترنت به عنوان «رسانه رسانه ها»، رسانه «شخصی» ، «تعاملی» و نهایتاً به عنوان «مولتی مدیا» مطرح شد. در واقع اینترنت به عنوان یک «تکنیک عام»، در همه فضاهای فعالیت انسانی (تولید، مصرف، تفریح، اطلاعات، ارتباطات و...) نفوذ کرد و به ظهور روش های اجتماعی جدید ارتباطات یاری رساند.


از اواخر دهه ۱۹۹۰، اینترنت وارد محیط کار روزنامه نگاران شد و طی چند سال به ابزاری غیرقابل چشم پوشی در این حرفه بدل شد. ولی آیا می توان گفت که اینترنت در روزنامه نگاری نیز انقلابی ایجاد کرده است؟


مؤلف در کتاب «روزنامه نگاری پس از اینترنت» بر این واقعیت تأکید می گذارد که فضای روزنامه نگاری به عنوان حرفه ای که همیشه در معرض «بحران های هویتی» است با ظهور اولین وب سایت های اطلاعاتی مورد تهدید واقع شد. آغاز به کار مطبوعات آنلاین با پرسش ها، بیم ها و واهمه هایی در خصوص روزنامه نگاران آنلاین همراه بود، آیا این روزنامه نگاران می خواهند روزنامه نگاران سنتی را از میدان خارج کنند؟ آیا با وجود فراوانی بیش از حد اطلاعات به اخلاق مطبوعاتی احترام می گذارند؟ آیا می توانند عنوان روزنامه نگاران حرفه ای را کسب کنند؟


امروزه اطلاعات کمی راجع به روزنامه نگاران اینترنتی وجود دارد و هویت روزنامه نگاران وب برخلاف همتایان رسانه ای شان که به «روزنامه نگاران سنتی» معروفند، در هاله ای از ابهام باقی مانده است. یکی از اهداف کتاب حاضر، روشن کردن این نقاط ابهام است؛ «روزنامه نگاری در اینترنت توسعه پیدا می کند، بدون اینکه کسانی که آن را انجام می دهند، دیده شوند.
موضوع روزنامه نگاری آنلاین، موضوعی در سایه است. روزنامه نگاری آنلاین که نه انجمنی دارد، نه نماینده ای و نه تکنیک واقعاً به رسمیت رسیده ای، نه قهرمانی دارند نه جایزه مطرحی، به عنوان یک تخصص حرفه ای، ضعیف تجلی کرده است. این روزنامه نگاران هنوز هم کم دیده می شوند و برای همتایان و مخاطبان شان ناشناخته اند.»

به همین دلیل، مؤلف در این اثر تحقیقی، سعی دارد کاربردها و بازنمایی های روزنامه نگاران وب را مورد تدقیق و مداقه قرار دهد و پاسخی به این مسئله بیابد که آیا با ظهور اینترنت ماهیت وجودی روزنامه نگاران حرفه ای تهدید و عرصه روزنامه نگاری سنتی تحدید شده است؟

۴) شکی نیست که اینترنت، روزنامه نگاری سنتی را در عرصه آزمون و خطا قرار داده است. ظهور این پدیده بر تمامی حوزه های فعالیت خبرنگاران اعم از روزنامه نگاران، فعالان در خبرگزاری ها و گزارشگران صدا و سیما، اثر مستقیم و غیرقابل گریزی داشته است که این تأثیرات و پیامدهای آن، نیازمند بررسی همه جانبه و علمی است. هر چند این مطالعات باید در هر کشوری متناسب با شرایط همان جامعه و باتوجه به میزان نفوذ اینترنت در آن کشور صورت گیرد اما یک دسته تأثیرات یکسان هم قابل مشاهده است که به ذات این رسانه دیجیتال بازمی گردد و از کارکرد مشابه آن در همه جوامع حکایت دارد.

کتاب «روزنامه نگاری پس از اینترنت» با چنین رویکردی نگاشته شده است و هر چند ناظر به رسانه های فرانسه است اما مطالعه و پژوهش در این حوزه های مشترک را شامل می شود.


روزنامه نگاری الکترونیک
***روزنامه‌نگاری الکترونیک بخشی از فعالیت روزنامه‌نگاری و رسانه‌ای در جوامع و کشورهایی شده است که با تسامح و با درجاتی کمتر یا بیشتر جوامع اطلاعاتی یا جوامع شبکه‌ای خوانده شده‌اند. اگر این اصطلاح حاکی از یک تمایز اساسی و بنیادی نباشد حداقل تفاوت‌هایی را در مقایسه جوامع حال حاضر با جوامع یک نسل پیشتر یا بیشتر از آن نشان میدهد. گردش اطلاعات از مهمترین این تفاوت‌ها است که بخشی از آن خبررسانی است
با استفاده از اینترنت و دسترسی به سایت‌های خبری وابسته به رسانه‌های مرسوم یعنی روزنامه‌ها و شبکه‌های تلویزیونی و سایت‌های مستقل از آنها می‌توان با سرعت و سهولت به حجم بسیار زیادی از اطلاعات و اخباری که ساعت به ساعت تازه می‌شود دسترسی پیدا کرد. هزاران روزنامه الکترونیک خبرهای ملی و بین‌المللی را به صورت دسترس عام در اختیار می‌گذارند و در مواردی سایت‌های گوناگون، از جمله روزنامه‏‏های مهمی همچون نیویورک تایمز، خبرهای کلی یا موضوعی را بنا به درخواست کنندگان با پست الکترونیک در اختیار آنها می‌گذارندنشریه‌های الکترونیک به روی شبکه جهانی اینترنت به شکل‌های مختلفی عرضه می‌شوند:
۱) نسخه فشرده روزنامه چاپی به صورت تصویری
۲) در این شکل متن روزنامه چاپی مرور شده و بر روی صفحه کامپیوتر قابل خواندن است ولی امکان جست‌وجو برای موضوعات خاص نیست
۳) روزنامه‌های الکترونیک خاص جست‌وجو شکل این روزنامه‌ها در صفحه کامپیوتر با شکل روزنامه چاپی تفاوت دارد ولی امکان جست‌وجوی موضوعی وجود دارد و مطالب آن ممکن است هر ساعت جدید شود. اکثر روزنامه‌های الکترونیک خارجی به این شکل است. در حال حاضر روزنامه همشهری به این شکل است.
۴) ترکیب شکل اول و دوم
برخی روزنامه‌ها نیم صفحه اول روزنامه چاپی را به صورت تصویری و بقیه را به صورت قابل جست‌وجو عرضه می‌کنند. روزنامه شرق تا شهریور ۱۳۸۵ به این صورت ارایه می‌شد. روزنامه کیهان در حال حاضر به این صورت در شبکه دیده می شود.
غیر از روزنامه‌های چاپی خارجی و ایرانی که به صورت جست‌وجو قابل مشاهده و مطالعه‌اند، موتورهای جست‌وجوی معروف مثل یاهو و ام. اس. ان نیز اخبار و مطالب روزنامه‌ها و خبرگزاری‌های بین‌المللی را ارایه می‌کنند. براساس آمار منتشر شده ۴۰۸ میلیون نفر ماهانه از شبکه جهانی اینترنت استفاده کرده‌اند که یاهو با بیش از ۱۲۰ میلیون نفر مراجعه کننده رتبه اول را داشته است (بدیعی ۱۳۸۴: ص ۱۶۴).
در ایران نیز سایت‌های خبرگزاری رسمی و دولتی و غیر دولتی و سایت‌های خبری و وب لاگ‌های شخصی متعدد (بیش از صد هزار) متعلق به اشخاص سیاسی، نویسنده و روزنامه‌نگار ساکن ایران و خارج بر روی صفحه اینترنت قابل مشاهده است.
● امتیازات و ویژگی‌های روزنامه‌های الکترونیک
سه امتیاز برجسته جستجو در اینترنت به طور کلی و جستجوی خبر و گزارش‌های خبری به طور خاص تعاملی ،فرامتنی ، و چند رسانه ای بودن است. اولی به دو معنا به کار رفته است: تعامل بین شخص و کامپیوتر و تعامل میان اشخاص. هر دو این معانی را می‌توان در مورد استفاده خبری و روزنامه‌های الکترونیک به کار گرفت. به عبارت دیگر، شخص می‌تواند با کامپیوتر و سایت‌های خبری آن برای کسب اطلاع به تعامل بپردازد و در عین حال درباره‌ همان خبری که خوانده است به صورت ای- میل یا اتاق گفتگو با شخص دیگری به گفتگو بپردازد.
دو محقق رسانه‌ای یعنی مک میلان و داونز بر اساس مصاحبه با کارشناسان تکنولوژی‌های جدید شش بعد گوناگون را برای مفهوم تعاملی از هم تمیز می‌دهند:
۱) متقاعد ساختن- آگاه ساختن
۲) کنترل زیاد برجریان ارتباط- کنترل کم بر جریان ارتباط
۳) فعالیت زیاد- فعالیت کم
۴) یک سویه بودن ارتباط- دو سویه بودن ارتباط
۵) زمان معین- زمان قابل انعطاف
۶) احساس مکان به میزان اندک- احساس مکان به میزان زیاد
مک میلان و داونز دربارة ویژگی نخست معتقدند تعامل بیشتر به معنای آگاه‌سازی به جای اقناع، داشتن کنترل بیشتر از سوی استفاده کننده، برقراری ارتباط به صورت دو سویه به جای ارتباط یک سویه، فعالیت بیشتر از طرف استفاده‌کننده، برقراری ارتباط در زمان‌های انعطاف‌پذیر و نه زمان ثابت و سرانجام ارتباطی همراه با احساس بالایی از وقوع در یک مکان می ‏باشد(تانکارد، ۲۰۰۱: ۳۷۰). برخی پژوهش‌ها نشان داده اند که وجود ویژگی تعاملی در یک سیستم رسانه‌ای می‌تواند به پذیرش و رضایت بیشتر، آموزش و تسلط بیشتر و افزایش احساس همکاری منجر شود(همان: ۳۷۱)
دومین ویژگی و امتیاز مهم شبکه به طور کلی و از جمله روزنامه الکترونیکی، استفاده از نقاط فرا اتصال در یک صفحه است که استفاده کننده می‌تواند با یک کلیک به نقطه دیگری در همان متن، در همان وب سایت و یا به وب سایت دیگری که در شبکه موجود است برود. نقاط فرا اتصال شکل ویژه‌ای از فرا متن هستند، همان واژه‌ای که تد نلسن در ۱۹۶۵ معرفی کرد و در قالب جدید نشان می‏دهد. نلسن فرا متن را نوشتن نا مسلسل تعریف کرده است.
وی می‏نویسد:
در فرا متن که با تسلسل مقید نشده است می‌توانیم اشکال جدیدی از نوشتن را خلق کنیم که این کار ساختار آنچه را که مشغول نوشتن درباره آن هستیم بهتر منعکس می‌کند و خوانندگان با انتخاب یک مسیر ممکن است سلیقه‌های خود را یا خط فکری فعلی را دنبال کنند، شیوه‌ای که تاکنون غیر ممکن محسوب می‌شده است (به نقل ازتانکارد، ۲۰۰۱: ۳۷۱). البته استفاده از این شیوه در ابتدای راه است و پیشرفت‌های دیگری نیز در راه است. بعضی گفته‌اند فرا اتصال می‌تواند تقلیدی از الگوی تداعی ذهنی در مغز انسان باشد. در عین حال با اینکه فرار از یک ساختار خشک و بسته و بدون انعطاف می‌تواند برای استفاده کننده مزیت باشد اما باید توجه داشت که گریز زدن از یک نقطه به نقطه دیگر نیز اگر مکرر اتفاق افتد می‌تواند به چیزی منجر شود که گمگشتگی در فضای مجازی تلقی شده است و گاه به آن مشکل گردشگری هم گفته‌اند.
بر این اساس بعضی کارشناسان توصیه کرده‌اند که خلق کنندگان فرا متن از قواعد خاص پیروی کنند و ساختار و حتی نقشه‌هایی تهیه کنند که از احساس گم گشتگی و سرگردانی در استفاده کنندگان جلوگیری شود و به تعبیر حافظ کوکب هدایتی ساخته شود.
همانطور که در مورد نکته مربوط به تعامل گفته شد کنترل از ابعادی است که میزان آن می‌تواند محل بحث و تحقیق باشد. پرسش این است که چه میزان کنترل از سوی استفاده کننده مطلوب است؟
ویژگی سوم در روزنامه‌های الکترونیک یا خبررسانی الکترونیک چند رسانه‌ای بودن است. در این شیوه، مخلوطی از متن، تصویر، صدا، ویدیو و انیمیشن ارایه می‌شود. اخیراً بعضی وب سایت‌ها صدا و تصویر زنده را نیز در اختیار کاربران می‌گذارند. سیستم چند رسانه‌ای در کنار فرا اتصال‌ها و فرا متن‌ها به خوبی موثر واقع می‌شود. استفاده‌کنندگان می‌توانند با کلیک کردن بر روی اتصال نمونه‌ای از صدا یا ویدئو را هم مورد مشاهده قرار دهند.
سه ویژگی ذکر شده در بالا، تحول شگرفی در خبر رسانی و خبرخوانی اینترنتی ایجاد کرده‌اند که تفاوت‌های زیادی با شیوه‌های مرسوم و رسانه‌های مرسوم دارد. این ویژگی‌ها سبب شده اند تا به بیان ساده کاربران، جای سردبیران را تا حدودی بگیرند و خود مطالب مورد نیازشان را انتخاب کنند یا حتی مطالبی به آنچه موجود است از جای دیگر اضافه کنند یا به راحتی به آرشیو و شماره‌های گذشته رجوع کنند و ساختار مطلب و متن را شخصی کنند و بایگانی شخصی تشکیل دهند و متن را به صورت چند رسانه‌ای مورد استفاده قرار دهند و حتی متن دلخواه را به دیگران ارسال و درباره آن گفتگو کنند (بدیعی، ۱۳۸۴: ۱۶۸).
پس از این مقدمه به چالشهای روزنامه نگاری الکترونیکی در ایران می پردازم:
در دهه اخیر، با توسعه فناوری اطلاعات در دنیا و تاثیر آن بر بخشهای مختلف جوامع، شاهد شیوه های جدیدی از ارتباطات انسانی هستیم. تجارت الکترونیک، دولت الکترونیک و با بانکداری الکترونیک از جمله ترکیبات جدید شبکه جهانی اینترنت هستند که خیلی زود جای خود را در جوامع پیدا کردند.
روزنامه نگاری الکترونی نیز از جمله مباحثی است که تقریباً همزمان با آغاز فعالیت جهانی شبکه اینترنت در سال۱۹۹۲ در جوامع گسترش یافت و جامعه ایرانی را نیز کم و بیش تحت تاثیر قرار داد. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان حوزه ارتباطات، با توسعه این شیوه از روزنامه نگاری، دیگر شاهد محدودیت انتشار اخبار و سانسور خبری نخواهیم بود و پخش همزمان صدا و تصویر و دسترسی آسان و سریع به اخبار که ارمغان این شیوه از روزنامه نگاری است سبب خواهد شد تا شاهد نوعی رسانه کشی در جوامع باشیم.
همزمان با توسعه وسایل ارتباط جمعی، ساز و کارهای کنترل نیز از پیشرفت قابل توجهی برخوردار می شود و در واقع دنیا به سمت سانسور شدید اما کاملاً غیرمحسوس گام برمی دارد و نیز بر این باور است که در آینده نزدیک نمی توان شاهد پیشرفت توسعه روزنامه نگاری الکترونی در جوامع و از جمله در ایران بود.
به نظر اکثر کارشناسان حوزه ارتباطات، عصر کنونی، عصر دانایی وتبادل اطلاعات است که متاثر از آن شاهد رواج شیوه های جدیدی از ارتباطات انسانی هستیم. بانکداری الکترونیک و تجارت الکترونیک در حوزه اقتصاد، دولت الکترونیک در عرصه سیاست و روزنامه نگاری الکترونی در حوزه ارتباطات از آن جمله اند. بد نیست در ابتدای بحث اشاره ای به پیشینه روزنامه نگاری الکترونی در ایران و جهان داشته باشید.
روزنامه نگاری دیجیتالی، بانکداری الکترونیکی، دانشگاه مجازی و نظایر آن، همگی دستاورد شبکه ای شدن جامعه جدید است. در واقع از زمانی که شبکه های اطلاع رسانی گسترش یافتند و اینترنت به عنوان یک امر همگانی در سراسر دنیا رایج شد، سایر امکانات به شکل ترکیبی در کنار آن به وجود آمد.
به عبارت دیگر در گذشته پیدایش کاغذ و کشف جوهر منجر به گسترش مطبوعات شد و بعدها سایر امکانات ارتباطی رواج یافت و در عصر کنونی هم پیدایش کامپیوتر، گسترش اینترنت از سال۱۹۸۰ و گسترش pcها (کامپیوترهای شخصی) روزنامه نگاری الکترونی را در جوامع توسعه داد. البته باید اذعان کرد در سال ۱۹۶۷ اینترنت با یک مقصود نظامی در جامعه آمریکا شکل گرفته بود. توسعه اینترنت در دنیا عملاً در یک دهه قبل اتفاق افتاد و جامعه ایرانی هم از حدود ۸سال پیش به این امکان دسترسی پیدا کرد. با گذشت زمان و کاهش هزینه های خدمات دهی این نوع از شبکه ای شدن، تمایل به توسعه مهارتهایی که از اینترنت ناشی می شود در حال افزایش است. یکی از این مهارتها انتشار روزنامه های الکترونی یا دیجیتالی است.
روزنامه های چاپی با آنکه یک دوره نسبتاً طولانی در جوامع حاکم بودند اما به دلیل محدودیت های زمانی، عدم امکان دسترسی تمامی علاقه مندان به روزنامه ها، نبود شرایط لازم برای توزیع بهینه روزنامه ومباحثی از این دست، آنها به سمتی هدایت شدند تا علاوه بر انتشار شماره معمولی، نسخه الکترونی خود را نیز دارا باشند و تعداد انگشت شماری نیز فقط منحصر به انتشار نسخه الکترونی شدند. البته چون هنوز حق کپی رایت و امکان مالکیت و ذخیره سیستم های جدید در کشور ثبت نشده و بانکداری شبکه ای و دیجیتالی هم فعال نیست تا هزینه این شیوه از روزنامه نگاری تضمین شود لذا تنها برخی از نشریات این رویکرد را اتخاذ کرده اند؛ و چاپ دیجیتالی هم به عنوان یک امکان در کنار شبکه و تکنولوژی های جدید توسعه پیدا کرده است. در حال حاضر این شکل از روزنامه نگاری در کنار روزنامه نگاری سنتی به حیات خود ادامه می دهد با این رویکرد که اخبار و اطلاعات به موقع و سریع در دسترس علاقه مندان قرار گیرد و آسیب های ناشی از توزیع نامناسب هم برطرف گردد. ضمن آنکه شرایطی فراهم شود تا شخص بدون اضطراب و نگرانی برای از دست دادن نسخه جدید روزنامه، در هر ساعت از شبانه روز به روزنامه مورد علاقه خود دسترسی داشته باشد و حتی به آرشیو قبلی هم مراجعه کند و مطالب مورد نیازش را جست وجو نماید.
محدودیت سخت افزاری و نرم افزاری موجود، مانع بسیار بزرگی بر سر راه توسعه شبکه الکترونیک و از جمله روزنامه نگاری سایبر است.
باید دانست که لازمه دیجیتالی شدن، دسترسی به امکانات است. در دنیا این اتفاق افتاده چون زیرساخت های لازم را فراهم کرده اند. از سوی دیگر در اکثر کشورها و از جمله ایران، زمانی روزنامه نگاری توسعه پیدا کرد که سوادآموزی گسترش یافت. چون امکانات و بسترهای لازم برای سوادآموزی فراهم شد و تا زمانی که این امکان نبود، گسترش روزنامه نگاری هم عملی نشد. در جوامع غربی هم تا زمانی که این تکنولوژی ها همگانی نشد و به صورت ارزانقیمت در دسترس عموم قرار نگرفت، روزنامه نگاری دیجیتالی هم بسط پیدا نکرد. در کشور ما متاسفانه چون هنوز این امکانات به صورت ارزانقیمت در اختیار خانواده ها قرار ندارد و آنها امکان بهره مندی از یک دستگاه رایانه و خط تلفن مستقل برای اتصال به شبکه را ندارند، لذا بی توجهی به این شیوه از روزنامه نگاری، طبیعی به نظر می رسد.
در کشورهای اروپایی، همزمان با توزیع دستگاههای رایانه، خطوط تلفن هم به شکل انبوه در اختیار مردم قرار گرفت به طوری که اکنون آنها با استفاده از سیستمهای جدید به شکل بی سیم امکان اتصال به شبکه بدون کد ورود و خرید اشتراک اینترنت را دارند. سرویس دهی اینترنت در این کشورها به شکلی است که با قرار گرفتن شخص در حوزه امواج، دستگاه رایانه خود به خود به جست وجو می پردازد و پس از ردیابی امواج قوی وارد شبکه می شود. در این کشورها بویژه حوزه اسکاندیناوی، رایانه ها خود به خود و از طریق ماهواره به شبکه اتصال دارند و نیازی به خط تلفن و اعمال کنترلهای نظارتی نیست. در صورتی که ما در ایران نه تنها هنوز موفق به توزیع امکانات و تجهیزات فنی پیشرفته برای اقشار جامعه نشده ایم بلکه حتی نتوانسته ایم به شیوه سنتی، خط تلفن در اختیار خانواده ها قرار دهیم.
در حال حاضر نیز سیستم جدید به شکل بی سیم فقط در ۲نقطه از تهران تدارک دیده شده تا خدمات اینترنتی بی سیم را تقویت کند ولی هنوز امکان استفاده عموم از سیستم بی سیم فراهم نشده و به نظر می رسد باید مدت زمان طولانی در انتظار ماند تا ارتباط مستقیم با شبکه از طریق ماهواره در کشور فراهم گردد. چون زیرساختهای لازم فراهم نشده است و بر فرض تحقق آن، تا زمانی که نتوانیم امکانات شبکه را به شکل گسترده و ارزانقیمت در اختیار عموم قرار دهیم، نمی توانیم شاهد بسط و توسعه شبکه دیجیتال و ترکیبات آن باشیم. لذا با توجه به وجود این محدودیتها شکل سنتی انتشار را با نفوذ زیاد شاهد هستیم. مثلاً در کنار توسعه کتاب دیجیتال در جوامع که با استفاده از آن می توان چندین هزار جلد کتاب را در قطع کتاب معمولی در رایانه نگهداری کرد، کتابهای چاپی نیز به وفور مشاهده می شوند. یا در خصوص نظام آموزش که دچار تحولات بسیاری در دنیا شده در ایران شکل سنتی آن بیشتر مورد توجه است. مصداق این موضوع را در تدریس آمار شاهد هستیم که علی رغم وجود کامپیوترهای پیشرفته جهت حل مسائل، همچنان به طراحی جداول و ماتریسی ها و فرمولهای پیچیده ریاضی و آماری به شیوه دستی اکتفا می شود چون هنوز اساتید ما نتوانسته اند از این امکانات استفاده کنند و دانشجویان رانیز تشویق به این کار نمی کنند.
در حال حاضر، هیچ گونه رقابتی بین دو شیوه روزنامه نگاری سنتی و دیجیتالی مشاهده نمی شود.
در وضعیت فعلی جامعه، بحث رقابت بی معناست چون امکانات و بسترهای لازم فراهم نیست و اگر هم کسی دارای امکانات مورد نیاز باشد به صورت انفرادی و در چارچوب کاری خود به فعالیت می پردازد. ما زمانی می توانیم حالت رقابتی را متصور شویم که تعدادی بر تداوم روزنامه نگاری به شیوه الکترونی اصرار داشته باشند و عده ای نیز به دنبال گسترش حوزه انتشار روزنامه های چاپی باشند. از سوی دیگر سیستم بازگرداندن سرمایه این کار نیز هنوز پیش بینی نشده است و تا زمان اتخاذ تصمیم مشخص در این خصوص نمی توان به توسعه آن اندیشید. یکی از راههای احیای هزینه این شیوه، تدارک سیستمهایی در شبکه است که کاربر دارای ID مشخص باشد و برای هر بار ورود او به شبکه حداقل به اندازه قیمت شماره معمولی روزنامه، هزینه دریافت شود که تمامی این موارد متضمن گسترش بانکداری الکترونیک و تجارت الکترونیک است.
چگونه می توان مردم را به استفاده از روزنامه نگاری دیجیتال تشویق کرد. در حالی که سرخوردگی ناشی از تعطیلی روزنامه ها باقی است
▪ اولاً همانگونه که نظام روزنامه نگاری فعلی ما همانند بسیاری دیگر از نظامها وارداتی و تحمیلی است و در بستر عادی خود رشد نکرده ، این شیوه از روزنامه نگاری هم وارداتی است و اگر همین روند ادامه پیدا کند قطعاً در بستر اصلی خود رشد نمی کند.
▪ ثانیاً ما در یک زمان خاص و بدون آمادگی کامل سایر بخشهای جامعه با تکنولوژی وارداتی غرب رو به رو شده ایم و از آن استفاده می کنیم لذا اگر بخواهیم مسیر درست رشد فراهم شود باید زمینه شکل گیری سایر زیرساختهای لازم را در کنار یکدیگر و به موازات هم فراهم کنیم وتوسعه ببخشیم.
یعنی تنها دلیل عدم توجه به روزنامه نگاری الکترونی، آماده نبودن بسترهاست
به نظر هم آماده نبودن بسترها و هم فراهم نشدن زیرساختهای فرهنگی و آموزشی برای توسعه این نوع روزنامه نگاری است. گرچه در حال حاضر، برخی روزنامه ها علاوه بر انتشار نسخه چاپی، نسخه دیجیتالی را نیز دارا هستند اما اکثر آنها با هدف کسب درآمد و تامین هزینه های لازم برای توسعه نسخه الکترونی اقدام به این کار می کنند.
اخیراً در اخبار اعلام شد که ایران رتبه پنجم وبلاگ نویسی را در دنیا کسب کرده آیا علاقه جوانان به این موضوع و ارزان بودن آن، عاملی برای توسعه روزنامه نگاری الکترونیکی می تواند باشد.
وبلاگ را نمی توان شکلی از روزنامه نگاری الکترونی به حساب آورد، هیچ تحقیقی هم در دنیا تاکنون به این نتیجه نرسیده است چون وبلاگ بیشتر خاطره نویسی و یادداشت نویسی است. بنابراین اول ما باید به این نتیجه برسیم که آیا وبلاگ می تواند جایگزین روزنامه نگاری معاصر شود یا خیر و سپس به عوامل گسترش یا عدم گسترش آن بپردازیم. البته وبلاگ به صورت جزئی مشخصه های روزنامه نگاری همچون دسترسی به اخبار ونقش هدایت کننده بودن را داراست ولی شاخصه اصلی روزنامه نگاری یعنی عدم سازماندهی توسط یک مدیریت مشخص را ندارد. به هر حال می توان تصور کرد همانگونه که رادیو و تلویزیون، خیلی سریع در جوامع نفوذ کردند، روزنامه نگاری الکترونی هم جایگزین شیوه فعلی خواهد شد. اما نه در آینده ای نزدیک، بلکه این اتفاق در گذر زمان و به تدریج تحقق پیدا می کند. چون توزیع دسترسی به امکانات لازم این شیوه در جامعه ما هدفمند و هدایت شده نیست و عمومیت هم نیافته است.
آیا اصلاً امکان بهره برداری صحیح از اینترنت در جامعه ما آموخته شده است
باید باور داشت که ورود به هر عرصه ای بدون آگاهی و آموزش کافی، باعث ایجاد صدمات و لطماتی می شود.
در مورد روزنامه نگاری الکترونی هم باید چگونگی بهره برداری از سیستم را به کاربران آموزش داد. در اینجا باید به این بحث پرداخت که میزان تخریب چقدر است؟ متاسفانه همان گونه که ذکر شد استفاده از نظام دیجیتالی در نظام آموزش ما عمومیت ندارد. واقعاً ما چقدر شیوه استفاده از کامپیوتر را به دانش آموزان آموخته ایم؟ در حال حاضر آنچه اتفاق می افتد این است که حرکت به سمت این آموزشها داوطلبانه است. بنابراین ما با نوعی بیسوادی جدید مواجه هستیم. منظور از بیسوادی جدید، ناتوانی در خواندن و نوشتن نیست بلکه به معنای عدم توانایی در استفاده از تجهیزات نوین است و به تبع آن شاهد به انزوا رفتن افراد در جامعه هستیم. یعنی یک عده به دلیل کمبود امکانات نتوانسته اند از این مزیت جدید بهره مند شوند و حتی حاضر هم نیستند به سمت آن بروند لذا ما شاهد بیسوادی دوران مدرن هستیم.

روزنامه‌نگاری الکترونیک بخشی از فعالیت روزنامه‌نگاری و رسانه‌ای در جوامع و کشورهایی شده است که با تسامح و با درجاتی کمتر یا بیشتر جوامع اطلاعاتی یا جوامع شبکه‌ای خوانده شده‌اند. اگر این اصطلاح حاکی از یک تمایز اساسی و بنیادی نباشد حداقل تفاوت‌هایی را در مقایسه جوامع حال حاضر با جوامع یک نسل پیشتر یا بیشتر از آن نشان میدهد. گردش اطلاعات از مهمترین این تفاوت‌ها است که بخشی از آن خبررسانی است

با استفاده از اینترنت و دسترسی به سایت‌های خبری وابسته به رسانه‌های مرسوم یعنی روزنامه‌ها و شبکه‌های تلویزیونی و سایت‌های مستقل از آنها می‌توان با سرعت و سهولت به حجم بسیار زیادی از اطلاعات و اخباری که ساعت به ساعت تازه می‌شود دسترسی پیدا کرد. هزاران روزنامه الکترونیک خبرهای ملی و بین‌المللی را به صورت دسترس عام در اختیار می‌گذارند و در مواردی سایت‌های گوناگون، از جمله روزنامه‏‏های مهمی همچون نیویورک تایمز، خبرهای کلی یا موضوعی را بنا به درخواست کنندگان با پست الکترونیک در اختیار آنها می‌گذارندنشریه‌های الکترونیک به روی شبکه جهانی اینترنت به شکل‌های مختلفی عرضه می‌شوند:
۱) نسخه فشرده روزنامه چاپی به صورت تصویری
۲) در این شکل متن روزنامه چاپی مرور شده و بر روی صفحه کامپیوتر قابل خواندن است ولی امکان جست‌وجو برای موضوعات خاص نیست
۳) روزنامه‌های الکترونیک خاص جست‌وجو شکل این روزنامه‌ها در صفحه کامپیوتر با شکل روزنامه چاپی تفاوت دارد ولی امکان جست‌وجوی موضوعی وجود دارد و مطالب آن ممکن است هر ساعت جدید شود. اکثر روزنامه‌های الکترونیک خارجی به این شکل است. در حال حاضر روزنامه همشهری به این شکل است.
۴) ترکیب شکل اول و دوم
برخی روزنامه‌ها نیم صفحه اول روزنامه چاپی را به صورت تصویری و بقیه را به صورت قابل جست‌وجو عرضه می‌کنند. روزنامه شرق تا شهریور ۱۳۸۵ به این صورت ارایه می‌شد. روزنامه کیهان در حال حاضر به این صورت در شبکه دیده می شود.
غیر از روزنامه‌های چاپی خارجی و ایرانی که به صورت جست‌وجو قابل مشاهده و مطالعه‌اند، موتورهای جست‌وجوی معروف مثل یاهو و ام. اس. ان نیز اخبار و مطالب روزنامه‌ها و خبرگزاری‌های بین‌المللی را ارایه می‌کنند. براساس آمار منتشر شده ۴۰۸ میلیون نفر ماهانه از شبکه جهانی اینترنت استفاده کرده‌اند که یاهو با بیش از ۱۲۰ میلیون نفر مراجعه کننده رتبه اول را داشته است (بدیعی ۱۳۸۴: ص ۱۶۴).
در ایران نیز سایت‌های خبرگزاری رسمی و دولتی و غیر دولتی و سایت‌های خبری و وب لاگ‌های شخصی متعدد (بیش از صد هزار) متعلق به اشخاص سیاسی، نویسنده و روزنامه‌نگار ساکن ایران و خارج بر روی صفحه اینترنت قابل مشاهده است.
● امتیازات و ویژگی‌های روزنامه‌های الکترونیک
سه امتیاز برجسته جستجو در اینترنت به طور کلی و جستجوی خبر و گزارش‌های خبری به طور خاص تعاملی ،فرامتنی ، و چند رسانه ای بودن است. اولی به دو معنا به کار رفته است: تعامل بین شخص و کامپیوتر و تعامل میان اشخاص. هر دو این معانی را می‌توان در مورد استفاده خبری و روزنامه‌های الکترونیک به کار گرفت. به عبارت دیگر، شخص می‌تواند با کامپیوتر و سایت‌های خبری آن برای کسب اطلاع به تعامل بپردازد و در عین حال درباره‌ همان خبری که خوانده است به صورت ای- میل یا اتاق گفتگو با شخص دیگری به گفتگو بپردازد.
دو محقق رسانه‌ای یعنی مک میلان و داونز بر اساس مصاحبه با کارشناسان تکنولوژی‌های جدید شش بعد گوناگون را برای مفهوم تعاملی از هم تمیز می‌دهند:
۱) متقاعد ساختن- آگاه ساختن
۲) کنترل زیاد برجریان ارتباط- کنترل کم بر جریان ارتباط
۳) فعالیت زیاد- فعالیت کم
۴) یک سویه بودن ارتباط- دو سویه بودن ارتباط
۵) زمان معین- زمان قابل انعطاف
۶) احساس مکان به میزان اندک- احساس مکان به میزان زیاد
مک میلان و داونز دربارة ویژگی نخست معتقدند تعامل بیشتر به معنای آگاه‌سازی به جای اقناع، داشتن کنترل بیشتر از سوی استفاده کننده، برقراری ارتباط به صورت دو سویه به جای ارتباط یک سویه، فعالیت بیشتر از طرف استفاده‌کننده، برقراری ارتباط در زمان‌های انعطاف‌پذیر و نه زمان ثابت و سرانجام ارتباطی همراه با احساس بالایی از وقوع در یک مکان می ‏باشد(تانکارد، ۲۰۰۱: ۳۷۰). برخی پژوهش‌ها نشان داده اند که وجود ویژگی تعاملی در یک سیستم رسانه‌ای می‌تواند به پذیرش و رضایت بیشتر، آموزش و تسلط بیشتر و افزایش احساس همکاری منجر شود(همان: ۳۷۱)
دومین ویژگی و امتیاز مهم شبکه به طور کلی و از جمله روزنامه الکترونیکی، استفاده از نقاط فرا اتصال در یک صفحه است که استفاده کننده می‌تواند با یک کلیک به نقطه دیگری در همان متن، در همان وب سایت و یا به وب سایت دیگری که در شبکه موجود است برود. نقاط فرا اتصال شکل ویژه‌ای از فرا متن هستند، همان واژه‌ای که تد نلسن در ۱۹۶۵ معرفی کرد و در قالب جدید نشان می‏دهد. نلسن فرا متن را نوشتن نا مسلسل تعریف کرده است.
وی می‏نویسد:
در فرا متن که با تسلسل مقید نشده است می‌توانیم اشکال جدیدی از نوشتن را خلق کنیم که این کار ساختار آنچه را که مشغول نوشتن درباره آن هستیم بهتر منعکس می‌کند و خوانندگان با انتخاب یک مسیر ممکن است سلیقه‌های خود را یا خط فکری فعلی را دنبال کنند، شیوه‌ای که تاکنون غیر ممکن محسوب می‌شده است (به نقل ازتانکارد، ۲۰۰۱: ۳۷۱). البته استفاده از این شیوه در ابتدای راه است و پیشرفت‌های دیگری نیز در راه است. بعضی گفته‌اند فرا اتصال می‌تواند تقلیدی از الگوی تداعی ذهنی در مغز انسان باشد. در عین حال با اینکه فرار از یک ساختار خشک و بسته و بدون انعطاف می‌تواند برای استفاده کننده مزیت باشد اما باید توجه داشت که گریز زدن از یک نقطه به نقطه دیگر نیز اگر مکرر اتفاق افتد می‌تواند به چیزی منجر شود که گمگشتگی در فضای مجازی تلقی شده است و گاه به آن مشکل گردشگری هم گفته‌اند.
بر این اساس بعضی کارشناسان توصیه کرده‌اند که خلق کنندگان فرا متن از قواعد خاص پیروی کنند و ساختار و حتی نقشه‌هایی تهیه کنند که از احساس گم گشتگی و سرگردانی در استفاده کنندگان جلوگیری شود و به تعبیر حافظ کوکب هدایتی ساخته شود.
همانطور که در مورد نکته مربوط به تعامل گفته شد کنترل از ابعادی است که میزان آن می‌تواند محل بحث و تحقیق باشد. پرسش این است که چه میزان کنترل از سوی استفاده کننده مطلوب است؟
ویژگی سوم در روزنامه‌های الکترونیک یا خبررسانی الکترونیک چند رسانه‌ای بودن است. در این شیوه، مخلوطی از متن، تصویر، صدا، ویدیو و انیمیشن ارایه می‌شود. اخیراً بعضی وب سایت‌ها صدا و تصویر زنده را نیز در اختیار کاربران می‌گذارند. سیستم چند رسانه‌ای در کنار فرا اتصال‌ها و فرا متن‌ها به خوبی موثر واقع می‌شود. استفاده‌کنندگان می‌توانند با کلیک کردن بر روی اتصال نمونه‌ای از صدا یا ویدئو را هم مورد مشاهده قرار دهند.
سه ویژگی ذکر شده در بالا، تحول شگرفی در خبر رسانی و خبرخوانی اینترنتی ایجاد کرده‌اند که تفاوت‌های زیادی با شیوه‌های مرسوم و رسانه‌های مرسوم دارد. این ویژگی‌ها سبب شده اند تا به بیان ساده کاربران، جای سردبیران را تا حدودی بگیرند و خود مطالب مورد نیازشان را انتخاب کنند یا حتی مطالبی به آنچه موجود است از جای دیگر اضافه کنند یا به راحتی به آرشیو و شماره‌های گذشته رجوع کنند و ساختار مطلب و متن را شخصی کنند و بایگانی شخصی تشکیل دهند و متن را به صورت چند رسانه‌ای مورد استفاده قرار دهند و حتی متن دلخواه را به دیگران ارسال و درباره آن گفتگو کنند (بدیعی، ۱۳۸۴: ۱۶۸).
پس از این مقدمه به چالشهای روزنامه نگاری الکترونیکی در ایران می پردازم:
در دهه اخیر، با توسعه فناوری اطلاعات در دنیا و تاثیر آن بر بخشهای مختلف جوامع، شاهد شیوه های جدیدی از ارتباطات انسانی هستیم. تجارت الکترونیک، دولت الکترونیک و با بانکداری الکترونیک از جمله ترکیبات جدید شبکه جهانی اینترنت هستند که خیلی زود جای خود را در جوامع پیدا کردند.
روزنامه نگاری الکترونی نیز از جمله مباحثی است که تقریباً همزمان با آغاز فعالیت جهانی شبکه اینترنت در سال۱۹۹۲ در جوامع گسترش یافت و جامعه ایرانی را نیز کم و بیش تحت تاثیر قرار داد. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان حوزه ارتباطات، با توسعه این شیوه از روزنامه نگاری، دیگر شاهد محدودیت انتشار اخبار و سانسور خبری نخواهیم بود و پخش همزمان صدا و تصویر و دسترسی آسان و سریع به اخبار که ارمغان این شیوه از روزنامه نگاری است سبب خواهد شد تا شاهد نوعی رسانه کشی در جوامع باشیم.
همزمان با توسعه وسایل ارتباط جمعی، ساز و کارهای کنترل نیز از پیشرفت قابل توجهی برخوردار می شود و در واقع دنیا به سمت سانسور شدید اما کاملاً غیرمحسوس گام برمی دارد و نیز بر این باور است که در آینده نزدیک نمی توان شاهد پیشرفت توسعه روزنامه نگاری الکترونی در جوامع و از جمله در ایران بود.
به نظر اکثر کارشناسان حوزه ارتباطات، عصر کنونی، عصر دانایی وتبادل اطلاعات است که متاثر از آن شاهد رواج شیوه های جدیدی از ارتباطات انسانی هستیم. بانکداری الکترونیک و تجارت الکترونیک در حوزه اقتصاد، دولت الکترونیک در عرصه سیاست و روزنامه نگاری الکترونی در حوزه ارتباطات از آن جمله اند. بد نیست در ابتدای بحث اشاره ای به پیشینه روزنامه نگاری الکترونی در ایران و جهان داشته باشید.
روزنامه نگاری دیجیتالی، بانکداری الکترونیکی، دانشگاه مجازی و نظایر آن، همگی دستاورد شبکه ای شدن جامعه جدید است. در واقع از زمانی که شبکه های اطلاع رسانی گسترش یافتند و اینترنت به عنوان یک امر همگانی در سراسر دنیا رایج شد، سایر امکانات به شکل ترکیبی در کنار آن به وجود آمد.
به عبارت دیگر در گذشته پیدایش کاغذ و کشف جوهر منجر به گسترش مطبوعات شد و بعدها سایر امکانات ارتباطی رواج یافت و در عصر کنونی هم پیدایش کامپیوتر، گسترش اینترنت از سال۱۹۸۰ و گسترش pcها (کامپیوترهای شخصی) روزنامه نگاری الکترونی را در جوامع توسعه داد. البته باید اذعان کرد در سال ۱۹۶۷ اینترنت با یک مقصود نظامی در جامعه آمریکا شکل گرفته بود. توسعه اینترنت در دنیا عملاً در یک دهه قبل اتفاق افتاد و جامعه ایرانی هم از حدود ۸سال پیش به این امکان دسترسی پیدا کرد. با گذشت زمان و کاهش هزینه های خدمات دهی این نوع از شبکه ای شدن، تمایل به توسعه مهارتهایی که از اینترنت ناشی می شود در حال افزایش است. یکی از این مهارتها انتشار روزنامه های الکترونی یا دیجیتالی است.
روزنامه های چاپی با آنکه یک دوره نسبتاً طولانی در جوامع حاکم بودند اما به دلیل محدودیت های زمانی، عدم امکان دسترسی تمامی علاقه مندان به روزنامه ها، نبود شرایط لازم برای توزیع بهینه روزنامه ومباحثی از این دست، آنها به سمتی هدایت شدند تا علاوه بر انتشار شماره معمولی، نسخه الکترونی خود را نیز دارا باشند و تعداد انگشت شماری نیز فقط منحصر به انتشار نسخه الکترونی شدند. البته چون هنوز حق کپی رایت و امکان مالکیت و ذخیره سیستم های جدید در کشور ثبت نشده و بانکداری شبکه ای و دیجیتالی هم فعال نیست تا هزینه این شیوه از روزنامه نگاری تضمین شود لذا تنها برخی از نشریات این رویکرد را اتخاذ کرده اند؛ و چاپ دیجیتالی هم به عنوان یک امکان در کنار شبکه و تکنولوژی های جدید توسعه پیدا کرده است. در حال حاضر این شکل از روزنامه نگاری در کنار روزنامه نگاری سنتی به حیات خود ادامه می دهد با این رویکرد که اخبار و اطلاعات به موقع و سریع در دسترس علاقه مندان قرار گیرد و آسیب های ناشی از توزیع نامناسب هم برطرف گردد. ضمن آنکه شرایطی فراهم شود تا شخص بدون اضطراب و نگرانی برای از دست دادن نسخه جدید روزنامه، در هر ساعت از شبانه روز به روزنامه مورد علاقه خود دسترسی داشته باشد و حتی به آرشیو قبلی هم مراجعه کند و مطالب مورد نیازش را جست وجو نماید.
محدودیت سخت افزاری و نرم افزاری موجود، مانع بسیار بزرگی بر سر راه توسعه شبکه الکترونیک و از جمله روزنامه نگاری سایبر است.
باید دانست که لازمه دیجیتالی شدن، دسترسی به امکانات است. در دنیا این اتفاق افتاده چون زیرساخت های لازم را فراهم کرده اند. از سوی دیگر در اکثر کشورها و از جمله ایران، زمانی روزنامه نگاری توسعه پیدا کرد که سوادآموزی گسترش یافت. چون امکانات و بسترهای لازم برای سوادآموزی فراهم شد و تا زمانی که این امکان نبود، گسترش روزنامه نگاری هم عملی نشد. در جوامع غربی هم تا زمانی که این تکنولوژی ها همگانی نشد و به صورت ارزانقیمت در دسترس عموم قرار نگرفت، روزنامه نگاری دیجیتالی هم بسط پیدا نکرد. در کشور ما متاسفانه چون هنوز این امکانات به صورت ارزانقیمت در اختیار خانواده ها قرار ندارد و آنها امکان بهره مندی از یک دستگاه رایانه و خط تلفن مستقل برای اتصال به شبکه را ندارند، لذا بی توجهی به این شیوه از روزنامه نگاری، طبیعی به نظر می رسد.
در کشورهای اروپایی، همزمان با توزیع دستگاههای رایانه، خطوط تلفن هم به شکل انبوه در اختیار مردم قرار گرفت به طوری که اکنون آنها با استفاده از سیستمهای جدید به شکل بی سیم امکان اتصال به شبکه بدون کد ورود و خرید اشتراک اینترنت را دارند. سرویس دهی اینترنت در این کشورها به شکلی است که با قرار گرفتن شخص در حوزه امواج، دستگاه رایانه خود به خود به جست وجو می پردازد و پس از ردیابی امواج قوی وارد شبکه می شود. در این کشورها بویژه حوزه اسکاندیناوی، رایانه ها خود به خود و از طریق ماهواره به شبکه اتصال دارند و نیازی به خط تلفن و اعمال کنترلهای نظارتی نیست. در صورتی که ما در ایران نه تنها هنوز موفق به توزیع امکانات و تجهیزات فنی پیشرفته برای اقشار جامعه نشده ایم بلکه حتی نتوانسته ایم به شیوه سنتی، خط تلفن در اختیار خانواده ها قرار دهیم.
در حال حاضر نیز سیستم جدید به شکل بی سیم فقط در ۲نقطه از تهران تدارک دیده شده تا خدمات اینترنتی بی سیم را تقویت کند ولی هنوز امکان استفاده عموم از سیستم بی سیم فراهم نشده و به نظر می رسد باید مدت زمان طولانی در انتظار ماند تا ارتباط مستقیم با شبکه از طریق ماهواره در کشور فراهم گردد. چون زیرساختهای لازم فراهم نشده است و بر فرض تحقق آن، تا زمانی که نتوانیم امکانات شبکه را به شکل گسترده و ارزانقیمت در اختیار عموم قرار دهیم، نمی توانیم شاهد بسط و توسعه شبکه دیجیتال و ترکیبات آن باشیم. لذا با توجه به وجود این محدودیتها شکل سنتی انتشار را با نفوذ زیاد شاهد هستیم. مثلاً در کنار توسعه کتاب دیجیتال در جوامع که با استفاده از آن می توان چندین هزار جلد کتاب را در قطع کتاب معمولی در رایانه نگهداری کرد، کتابهای چاپی نیز به وفور مشاهده می شوند. یا در خصوص نظام آموزش که دچار تحولات بسیاری در دنیا شده در ایران شکل سنتی آن بیشتر مورد توجه است. مصداق این موضوع را در تدریس آمار شاهد هستیم که علی رغم وجود کامپیوترهای پیشرفته جهت حل مسائل، همچنان به طراحی جداول و ماتریسی ها و فرمولهای پیچیده ریاضی و آماری به شیوه دستی اکتفا می شود چون هنوز اساتید ما نتوانسته اند از این امکانات استفاده کنند و دانشجویان رانیز تشویق به این کار نمی کنند.
در حال حاضر، هیچ گونه رقابتی بین دو شیوه روزنامه نگاری سنتی و دیجیتالی مشاهده نمی شود.
در وضعیت فعلی جامعه، بحث رقابت بی معناست چون امکانات و بسترهای لازم فراهم نیست و اگر هم کسی دارای امکانات مورد نیاز باشد به صورت انفرادی و در چارچوب کاری خود به فعالیت می پردازد. ما زمانی می توانیم حالت رقابتی را متصور شویم که تعدادی بر تداوم روزنامه نگاری به شیوه الکترونی اصرار داشته باشند و عده ای نیز به دنبال گسترش حوزه انتشار روزنامه های چاپی باشند. از سوی دیگر سیستم بازگرداندن سرمایه این کار نیز هنوز پیش بینی نشده است و تا زمان اتخاذ تصمیم مشخص در این خصوص نمی توان به توسعه آن اندیشید. یکی از راههای احیای هزینه این شیوه، تدارک سیستمهایی در شبکه است که کاربر دارای ID مشخص باشد و برای هر بار ورود او به شبکه حداقل به اندازه قیمت شماره معمولی روزنامه، هزینه دریافت شود که تمامی این موارد متضمن گسترش بانکداری الکترونیک و تجارت الکترونیک است.
چگونه می توان مردم را به استفاده از روزنامه نگاری دیجیتال تشویق کرد. در حالی که سرخوردگی ناشی از تعطیلی روزنامه ها باقی است
▪ اولاً همانگونه که نظام روزنامه نگاری فعلی ما همانند بسیاری دیگر از نظامها وارداتی و تحمیلی است و در بستر عادی خود رشد نکرده ، این شیوه از روزنامه نگاری هم وارداتی است و اگر همین روند ادامه پیدا کند قطعاً در بستر اصلی خود رشد نمی کند.
▪ ثانیاً ما در یک زمان خاص و بدون آمادگی کامل سایر بخشهای جامعه با تکنولوژی وارداتی غرب رو به رو شده ایم و از آن استفاده می کنیم لذا اگر بخواهیم مسیر درست رشد فراهم شود باید زمینه شکل گیری سایر زیرساختهای لازم را در کنار یکدیگر و به موازات هم فراهم کنیم وتوسعه ببخشیم.
یعنی تنها دلیل عدم توجه به روزنامه نگاری الکترونی، آماده نبودن بسترهاست
به نظر هم آماده نبودن بسترها و هم فراهم نشدن زیرساختهای فرهنگی و آموزشی برای توسعه این نوع روزنامه نگاری است. گرچه در حال حاضر، برخی روزنامه ها علاوه بر انتشار نسخه چاپی، نسخه دیجیتالی را نیز دارا هستند اما اکثر آنها با هدف کسب درآمد و تامین هزینه های لازم برای توسعه نسخه الکترونی اقدام به این کار می کنند.
اخیراً در اخبار اعلام شد که ایران رتبه پنجم وبلاگ نویسی را در دنیا کسب کرده آیا علاقه جوانان به این موضوع و ارزان بودن آن، عاملی برای توسعه روزنامه نگاری الکترونیکی می تواند باشد.
وبلاگ را نمی توان شکلی از روزنامه نگاری الکترونی به حساب آورد، هیچ تحقیقی هم در دنیا تاکنون به این نتیجه نرسیده است چون وبلاگ بیشتر خاطره نویسی و یادداشت نویسی است. بنابراین اول ما باید به این نتیجه برسیم که آیا وبلاگ می تواند جایگزین روزنامه نگاری معاصر شود یا خیر و سپس به عوامل گسترش یا عدم گسترش آن بپردازیم. البته وبلاگ به صورت جزئی مشخصه های روزنامه نگاری همچون دسترسی به اخبار ونقش هدایت کننده بودن را داراست ولی شاخصه اصلی روزنامه نگاری یعنی عدم سازماندهی توسط یک مدیریت مشخص را ندارد. به هر حال می توان تصور کرد همانگونه که رادیو و تلویزیون، خیلی سریع در جوامع نفوذ کردند، روزنامه نگاری الکترونی هم جایگزین شیوه فعلی خواهد شد. اما نه در آینده ای نزدیک، بلکه این اتفاق در گذر زمان و به تدریج تحقق پیدا می کند. چون توزیع دسترسی به امکانات لازم این شیوه در جامعه ما هدفمند و هدایت شده نیست و عمومیت هم نیافته است.
آیا اصلاً امکان بهره برداری صحیح از اینترنت در جامعه ما آموخته شده است
باید باور داشت که ورود به هر عرصه ای بدون آگاهی و آموزش کافی، باعث ایجاد صدمات و لطماتی می شود.
در مورد روزنامه نگاری الکترونی هم باید چگونگی بهره برداری از سیستم را به کاربران آموزش داد. در اینجا باید به این بحث پرداخت که میزان تخریب چقدر است؟ متاسفانه همان گونه که ذکر شد استفاده از نظام دیجیتالی در نظام آموزش ما عمومیت ندارد. واقعاً ما چقدر شیوه استفاده از کامپیوتر را به دانش آموزان آموخته ایم؟ در حال حاضر آنچه اتفاق می افتد این است که حرکت به سمت این آموزشها داوطلبانه است. بنابراین ما با نوعی بیسوادی جدید مواجه هستیم. منظور از بیسوادی جدید، ناتوانی در خواندن و نوشتن نیست بلکه به معنای عدم توانایی در استفاده از تجهیزات نوین است و به تبع آن شاهد به انزوا رفتن افراد در جامعه هستیم. یعنی یک عده به دلیل کمبود امکانات نتوانسته اند از این مزیت جدید بهره مند شوند و حتی حاضر هم نیستند به سمت آن بروند لذا ما شاهد بیسوادی دوران مدرن هستیم.
روزی روزگاری روزنامه نگاری در ایران قواعد خاص خودش را داشت. عقب ماندن کشور از غافله فناوری های نوین ارتباطی و اطلاعاتی ، این امکان را به اصحاب مطبوعات داده بود تا ساعت ها مخاطبان خود را برای دریافت اخبار در انتظار نگه دارند. شاید امروز جوانان ما باور نکنند که در دهه های گذشته برای خریدن دو روزنامه سراسری ، صف های طویل هم تشکیل می شد.

آنوقت ها، تنها خبرگزاری کشور "ایرنا" بود. تلکس خبرگزاری جمهوری اسلامی قلب تحریریه مطبوعات کشور محسوب می گشت، که اگر روزی قطع می شد، نفس روزنامه ها به شماره می افتاد.

• عصر خبرگزاریهای کوچک

با حضور و گسترش اینترنت در کشور، عصر خبرگزاریهای کوچک آغاز شد. سازمانها و نهادهای مختلف برای اطلاع رسانی و اقناع مخاطبان ، اقدام به تاسیس سایت های خبری کردند. گسترش سایت های خبری موجب شد تا حوزه خبر تخصصی تر شود. حالا دیگر مخاطبان با مراجعه به سایت های تخصصی در حوزه های ورزش ، زنان ، اقتصاد و ... اخبار مورد علاقه خود را دنبال می کنند.

وقتی رادیو اختراع شد همه منتظر مرگ روزنامه ها بودند اما این اتفاق نیافتاد، همانگونه که تلویزیون هم نتوانست از شمار مخاطبان سینما بکاهد. رسانه ها از هر جنس در طول یکدیگر محسوب می شوند. وسایل ارتباط جمعی برای حفظ مخاطبان و شمارگان خود فضاهای جدیدی برای فعالیتهایشان تعریف می کنند . این گونه است که فناوریهای نوین مرگ هیچ رسانه را رقم نمی زند بلکه این رسانه ها هستند که با پوست اندازی و سیاستگذاریهای جدید ، چتر پوششی خود بر سپهر مخاطبان را حفظ کرده و توسعه می دهند.

• روزنامه نگاری در عصر سایبر

اما این داستان در ایران خودمان قدری متفاوت است. مطبوعاتی که از بیت المال ارتزاق می کنند، تصمیم ندارند همپا با تحولات در کارکردشان تجدید نظر کنند. تصور این موضع که یک رویداد بعد از 24 ساعت از وقوع - یعنی وقتی که همه سایت های خبری، خبر مورد اشاره را منتشر کرده اند - در روزنامه ای درج شود کمی سخت است ، اما این اتفاق همین حالا در کشورمان می افتد.

اگرچه مطبوعات خصوصی از این مرحله گذر کرده اند ، اما روزنامه های دولتی همچنان بر سیاق گذشته پای می فشارند . برای آنان شمارگان و مخاطبان مهم نیست ، اصل پول های بادآورده ای که به حسابشان واریز می شود و این برایشان بس است.

واقعیت این است که روزنامه های دولتی با "چاپ چهاررنگ" و افزودن "ضمائم" سعی دارند کاستی های خود را در عصر سایبر جبران کنند اما این راه، بی گمان به مرگشان ختم خواهد شد.
باید این نکته را باور داشت که مطبوعات در عصر سایبر، دیگر "خبری" نیستند، آنان باید یگ گام به جلو بردارند و با تحلیل اخبار 24 ساعت قبل ، ضمن احترام به مخاطبان ، در انجام رسالت اجتماعی خود بکوشند.

ارایه دلایل وقوع یک رویداد و راهکارهای کارشناسی برای جلوگیری از تکرار آن از اهم وظایف مطبوعات در عصر سایبر است. درج خبری که 24 ساعت قبل در دهها سایت منتشر شده است نمی تواند در شان یک روزنامه باشد. روزنامه هایی که اصرار بر این کارکرد دارند ، باید بدانند که از غافله رسانه های تاثیرگذار عقب افتاده اند. باید بپذیرند درکی از رسالت اجتماعی خود ندارند و در قبال هدردادن بیت المال ، مسئول هستند.
گردآورندگان  : حسن سلیمانی طادی و سید محمود مرتضوی هشترودی